Çocuk teslimi, boşanma sonrası velayetin tarafların ortak konutu dışında bir ebeveyne verildiği veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına karar verildiği durumlarda en hassas konuların başında gelmektedir. 30 Kasım 2021 tarihinde Resmi Gazete'de yayımlanan 7343 Sayılı Kanun ile İcra ve İflas Kanunu'nun çocuk teslimine ilişkin hükümleri tamamen kaldırılmış; bu süreç Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri'ne devredilmiştir. Bu değişiklikle birlikte çocuğun icra dairesinde travmatik bir şekilde teslim edilmesi uygulaması son bulmuş; uzman pedagog, psikolog ve sosyal hizmet uzmanları eşliğinde çocuğun yararını koruyan yeni bir sistem hayata geçirilmiştir. Bu rehberde 2026 yılında çocuk teslimi sürecinin nasıl işlediği, başvuru yöntemleri ve aykırılık halinde uygulanacak yaptırımlar detaylı şekilde açıklanmaktadır.
İçindekiler
Çocuk Teslimi Nedir?
Çocuk teslimi, mahkeme kararı veya tedbir kararı ile velayet kendisine verilmiş ebeveyne çocuğun teslim edilmesi ya da kişisel ilişki kurulması hakkına sahip ebeveynle çocuğun belirli aralıklarla bir araya getirilmesi sürecidir. Bu süreç hem çocuğun hem ailenin temel haklarını ilgilendirdiğinden uluslararası düzenlemelerle de korunmaktadır.
Çocuk teslimi şu durumlarda gündeme gelir:
- Velayet kararı: Boşanma sonrası velayet bir ebeveyne verildiğinde,
- Kişisel ilişki kararı: Velayet kendisinde olmayan ebeveynin çocukla görüşmesinde,
- Tedbir kararı: 6284 sayılı Kanun veya boşanma davası sırasında geçici tedbir olarak,
- Velayet değişikliği: Sonradan velayetin diğer ebeveyne verildiği durumlarda,
- Yurt dışı çocuk kaçırma: 1980 Lahey Sözleşmesi kapsamında.
7343 Sayılı Kanun ile Gelen Değişiklik
Türkiye'de yaklaşık 90 yıldır uygulanan icra yoluyla çocuk teslimi sistemi, 24 Kasım 2021 tarihinde TBMM tarafından kabul edilip 30 Kasım 2021'de Resmi Gazete'de yayımlanan 7343 Sayılı Kanun ile sona erdirildi. Bu değişikliğin temel sebepleri şunlardır:
- İcra dairelerinde yapılan teslimlerde çocuğun ikincil travma yaşaması,
- İcra memurlarının pedagojik formasyon eksikliği,
- Çocuğun uygunsuz mekanlarda (icra dairesi koridoru, kolluk merkezi) teslim edilmesi,
- Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin Türkiye aleyhine verdiği kararlar,
- Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'ne uyum sağlama gereksinimi.
Yönetmelik Düzenlemesi
"Çocuk Teslimi ve Çocukla Kişisel İlişki Kurulmasına İlişkin İlam ve Tedbir Kararlarının Yerine Getirilmesine Dair Yönetmelik" uygulamanın detaylarını düzenlemektedir. Yönetmelik şu konuları kapsar:
- Adli Destek Müdürlüklerinin görevleri,
- Teslim emrinin düzenlenmesi,
- Uzman görevlendirme usulü,
- Teslim mekanları,
- Çocuğun ruhsal değerlendirmesi,
- Aykırılık halinde uygulanacak prosedür.
Yetkili Makam: Adli Destek Müdürlüğü
Yeni sistemde çocuk teslimi süreci tamamen Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlükleri üzerinden yürütülür. Bu birimler her ilin adliye binası içerisinde yer alır ve aşağıdaki uzmanlardan oluşur:
- Pedagog: Çocuğun eğitim ve gelişim açısından değerlendirilmesi,
- Psikolog: Çocuğun ruhsal durumunun analizi,
- Sosyal hizmet uzmanı: Aile yapısı ve sosyal koşulların incelenmesi,
- Müdür: Sürecin koordinasyonu ve teslim emri düzenlenmesi.
İcra Dairelerinin Yetkisinin Sona Ermesi
30 Kasım 2021 tarihinden itibaren icra daireleri ve icra mahkemelerinin çocuk teslimine ilişkin hiçbir yetkisi kalmamıştır. Devam eden dosyalar Adli Destek Müdürlüklerine devredilmiştir. Yetkili adli yargı mercii ise aile mahkemesidir; bulunulan yerde aile mahkemesi yoksa asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
Başvuru Süreci ve Belgeler
Çocuk teslimi başvurusu için izlenecek adımlar:
- Yetkili adliyenin tespiti: Çocuğun bulunduğu yer adliyesi yetkilidir,
- Adli Destek Müdürlüğü'ne başvuru: Yazılı dilekçe ile bizzat veya vekil aracılığıyla,
- İlam veya tedbir kararının sunulması: Kesinleşmiş kararın onaylı örneği,
- Kimlik belgeleri: Başvuran ebeveynin ve çocuğun kimlik bilgileri,
- Önce uzlaşı görüşmesi: Müdürlük tarafları uzlaştırma için davet eder,
- Teslim emri düzenlenmesi: Uzlaşı sağlanamazsa teslim emri çıkar,
- Teslim günü: Uzmanlar eşliğinde çocuk teslim edilir.
Başvuru Ücreti
7343 Sayılı Kanun'la getirilen önemli bir yenilik, başvurunun tamamen ücretsiz olmasıdır. Eski sistemde icra harçları, yol gideri, kolluk masrafı gibi birçok kalemde tahsil edilen ücretler ortadan kaldırılmıştır. Çocuğun yararı için sürecin ekonomik engele takılmaması amaçlanmıştır.
Teslim Yöntemi ve Mekanı
Yeni sistemde teslim sürecinin temel ilkesi çocuğun yararını öncelemek ve ikincil travmayı önlemektir. Bu doğrultuda farklı teslim yöntemleri uygulanır:
Teslim Mekanları
- Okul: Çocuğun günlük rutini içinde teslim,
- Adliye uzman görüşme odaları: Pedagog odaları, çocuk dostu alanlar,
- Kreş veya çocuk yuvası: Küçük yaştaki çocuklar için,
- Anne-baba evi: Çocuğun alışık olduğu ortam,
- Belediye veya halk eğitim merkezleri: Nötr alanlar.
Teslim Şekilleri
- Serbest teslim: Tarafların doğrudan görüşmesi,
- Refakatli teslim: Uzman gözetiminde teslim,
- Aşamalı teslim: Önce kısa görüşmelerle başlayan teslim,
- Görüntülü görüşme: Pandemi veya mesafe durumlarında ek yöntem.
Kolluk Gücü Kullanımı
Yeni sistemde kolluk gücü kullanımı son çare olarak değerlendirilir. Çocuğun yanında uniforma, ses çıkaran araç veya zorlayıcı yöntem kullanılması yasaklanmıştır. Sadece tarafların güvenliği tehlikedeyse veya çocuğun zarar görme riski varsa kolluk kuvveti çağrılır.
Aykırılık Halinde Yaptırımlar
Çocuk teslimi emrine veya çocukla kişisel ilişki kurulmasına ilişkin karara uymayan ebeveyn için ağır yaptırımlar öngörülmüştür:
Disiplin Hapsi
- Aykırı davranan kişi hakkında aile mahkemesi tarafından 3 aya kadar disiplin hapsi verilir,
- Aykırılığın tekrarı halinde süre uzatılabilir,
- Disiplin hapsi paraya çevrilmez,
- Erteleme veya tecil uygulanmaz.
Diğer Yaptırımlar
- Velayetin değiştirilmesi: Sürekli aykırılık velayet hakkının kötüye kullanılmasıdır,
- İdari para cezası: İhlal başına ayrı ceza,
- Tazminat sorumluluğu: Karşı tarafa verilen zararın tazmini,
- Kişisel ilişki süresinin artırılması: Mahrum bırakılan sürenin telafisi.
Aykırı davranılan teslim emri için yapılacak şikayet, ihlalin öğrenildiği tarihten itibaren 3 ay içinde yetkili aile mahkemesine yapılır. Karara karşı tebliğ tarihinden itibaren 1 hafta içinde itiraz mümkündür.
Yurt Dışındaki Ebeveynler İçin Süreç
Türkiye'nin tarafı olduğu uluslararası sözleşmeler çocuk teslimi alanında özel bir öneme sahiptir:
1980 Lahey Sözleşmesi
Uluslararası Çocuk Kaçırmanın Hukuki Veçhelerine Dair Lahey Sözleşmesi, çocuğun bir ülkeden diğerine hukuksuz şekilde götürülmesi durumunda iadesini düzenler. Türkiye'nin merkezi makamı Adalet Bakanlığı Uluslararası Hukuk ve Dış İlişkiler Genel Müdürlüğü'dür.
1996 Lahey Sözleşmesi
Ebeveyn Sorumluluğu ve Çocuğun Korunmasına İlişkin Lahey Sözleşmesi, sınır ötesi velayet ve kişisel ilişki konularını düzenler. Sözleşme kapsamında verilen kararlar Türkiye'de doğrudan uygulanabilir.
Konsolosluk Aracılığıyla Başvuru
Yurt dışında yaşayan ebeveyn, bulunduğu ülkedeki Türk konsolosluğuna başvurarak süreç hakkında bilgi alabilir. Başvuru evrakı Türkçeye tercüme edilip Türkiye'ye iletilir. Yurt dışında boşanma sürecinde de benzer mekanizma işler.
Çocuğun Üstün Yararı İlkesi
Çocuk teslimi sürecinin temel ilkesi çocuğun üstün yararıdır. Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi'nin 3. maddesi bu ilkeyi düzenler. Uygulamada şu hususlar gözetilir:
- Çocuğun yaşı ve gelişim düzeyi,
- Çocuğun görüşü (idrak çağında ise),
- Çocuğun ruhsal durumu,
- Ebeveynler arasındaki gerilim seviyesi,
- Çocuğun eğitim ve sosyal hayatına etki,
- Kardeşlerle ilişkinin sürekliliği,
- Çocuğun sağlık durumu.
İdrak Çağındaki Çocuğun Görüşü
Yargıtay uygulaması 8 yaş ve üzerindeki çocukların görüşünün alınmasını gerekli görmektedir. 12 yaş ve üzerinde ise çocuğun görüşü neredeyse belirleyici nitelik kazanır. Çocuğun görüşü uzman eşliğinde, baskıdan uzak ve sakin bir ortamda alınır. Boşanma davasında çocuğun görüşü konusunda detaylı bilgi alabilirsiniz.
Çocuk teslimi süreci, velayet kararının uygulanması veya çocukla kişisel ilişki kurulmasında hukuki destek almak isteyenler, Balgat Hukuk iletişim sayfası üzerinden büromuza ulaşabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Eski icra dosyalarım ne oldu?
30 Kasım 2021 tarihinden önce icra dairesinde açılmış çocuk teslimi dosyaları doğrudan Adli Destek ve Mağdur Hizmetleri Müdürlüklerine devredilmiştir. Tarafların yeniden başvuru yapmasına gerek yoktur. Eski dosyalardaki harçlar ise iade edilebilir.
Çocuk teslim emrini reddedebilir miyim?
Mahkeme kararı veya tedbir kararı varsa teslim zorunludur. Çocuğun sağlığı, güvenliği veya tehlikede olduğu durumlarda velayetin değiştirilmesi veya tedbir değiştirilmesi talebi ile ayrı dava açılması gerekir. Tek başına teslim etmeme suç oluşturur.
Çocuğun teslime gitmek istememesi durumunda ne olur?
İdrak çağındaki çocuk açıkça teslim olmak istemiyorsa uzman değerlendirmesi yapılır. Çocuğun korkusu veya direnci ebeveynler arası gerilimden mi yoksa gerçek tehlikeden mi kaynaklanıyor incelenir. Sonuca göre teslim usulü değiştirilebilir veya velayet revize edilebilir.
Hafta sonu görüşmeleri nasıl düzenlenir?
Boşanma kararındaki kişisel ilişki düzeni esastır. Genellikle ayın 1. ve 3. hafta sonu cumartesi 09:00'dan pazar 18:00'a kadar; dini bayramların 2. günü ve yarıyıl tatilinin yarısı şeklinde düzenlenir. Adli Destek Müdürlüğü bu programın uygulanmasını koordine eder.
Çocuk teslim emrine itiraz edebilir miyim?
Teslim emrinin tebliğinden itibaren 1 hafta içinde yetkili aile mahkemesine itiraz edilebilir. İtiraz dilekçesinde itiraz sebepleri ve deliller sunulmalıdır. Mahkeme dosyayı inceleyip karara bağlar; karar kesindir.
Anne çocuğu yurt dışına götürdü, ne yapabilirim?
Velayet kendisinde olmasa dahi çocuğu izinsiz yurt dışına götürmek hukuksuz alıkoymadır. 1980 Lahey Sözleşmesi kapsamında bulunduğu ülkenin merkezi makamına başvurarak çocuğun iadesini talep edebilirsiniz. Süreç Adalet Bakanlığı tarafından yürütülür.